Visor de obras.

  —31→  

Si yo fuese mujer y natural de esa tierra; si por otras causas no me estuviese mal aceptar de plano lo que mil veces he oído repetir, de que la mujer en Galicia, es lo mejor de la raza, quizá me inclinase a votar con la mayoría... Debo abstenerme y afirmar tan sólo que, dejando aparte odiosas comparaciones, sin duda la mujer de Galicia merece un monumento, que si usted logra elevárselo, habrá pagado bien su deuda al suelo natal, al amado suelo que, por misteriosa ley psíquica, influye hasta en la pluma del escritor y la atrae así como el polo a la imantada aguja31.

  —[32]→     —33→  

O traballo que a seguir expomos ven insistir na necesidade de distinguirmos a actitude de Pardo Bazán de cara ao noso Rexurdimento, para con Rosalía (que non era, desde logo, para a condesa a encarnación da Terra ou a Nai Galega de que fala, por exemplo, Pimentel), da actitude para con Galicia, e concretamente para coa muller galega, a muller rural: a muller do interior ou a muller mariñá, a muller moza ou a muller casada, sobre todo esta derradeira que Pardo Bazán eleva a heroe, a verdadeira heroína do pobo galego.

A muller rural que se nos reflicte na narrativa curta pardobazaniana vai resultar así a muller galega por antonomasia, por vía de ser a única víctima se a confrontamos á viúva rosaliana, viúva de vivo ou morto que, de certo, non lle resulta tráxica a Pardo Bazán³², o que pode explicar a omisión do libro de «Viudas» cando, aínda que brevemente e con reticencias, a condesa analiza Follas Novas, como xa sinalamos no capítulo I deste volume.

P. González Martínez en Aporías de una mujer³³ fala das dificultades para estudar a Pardo Bazán, entre elas a enorme extensión da súa obra, os continuos cambios de posicionamento e o pensamento paradóxico e ambiguo. De   —34→   certo, así é, ora, sen esquecermos as mudanzas que remiten ao paso do tempo, ao paso da idade e, por suposto, aos avatares político-sociais nos que se encuadra a vida desta tan singular escritora.

No que atinxe ao obxecto da nosa atención, debemos establecer e acoutar o corpus para estudarmos a muller rural galega que a condesa olla, albisca, desde as Torres, desde a antiga Granxa de Meirás.

Seguimos a edición de Paredes Núñez³⁴. E desde logo é evidente, como ten sinalado E. González López para a novela maridenina³⁵, o predominio do elemento feminino: nos relatos rurais galegos campa, fachendosa, a protagonista muller (á inversa do que acontece en Los Pazos e La Madre Naturaleza). De certo, Pardo Bazán foi a creadora dalgunhas das personaxes femininas máis salientábeis do relato do século XX español³⁶, e entre elas debe figurar máis dun carácter da muller rural que neste estudo imos salientar.

Centrámonos, insisto, no relato curto, e dentro dos contos, atenderemos aos incluídos nas seguintes coleccións:

• Un destripador de antaño (Historias y cuentos de Galicia)
• El fondo del alma. Cuentos del terruño
• Cuentos de la tierra
• Cuentos de Galicia

En ocasións deberemos remitirnos a outros relatos que, aínda que pertenzan a outras coleccións, temos que considerar. Tal é o caso, por exemplo, de «El voto de Rosiña» e «El Molino», que pertencen á colección El Tranvía (Cuentos dramáticos) porén que incorporamos ao elenco.

De todas as formas, hai textos aos que deberemos facer referencia. Por exemplo, «El indulto», de Cuentos de Marineda, cunha ambientación, por tanto, cidadá, se ben suburbial, que presenta unha figura feminina de clase necesitada, muller non propiamente obreira, non gaña o seu xornal, e muller cuxa traxedia, drama matrimonial, excede á dificultosa vida da muller rural, tan traballada, porén máis dona da súa persoa e, en xeral, non sometida ao terror da violencia doméstica.

Así pois, os parámetros que nos delimitan o corpus están establecidos polo ambiente rural e mariñeiro, e o carácter feminino da protagonista da «anécdota»,   —35→   do «sucedido», do «apunte do natural», muller que figura en función de suxeito ou en situación que podemos definir como nuclear.

Por seguirmos, como xa sinalamos, a J. Paredes Núñez e a súa edición dos Cuentos Completos da Fundación Barrié³⁷, debemos incorporar ao elenco o texto «La Gallega» que si aparece noutras moitas edicións, xa desde 1881, desde a súa inclusión en Mujeres españolas, americanas, lusitanas pintadas por sí mismas (atención a este título)³⁸ até a recompilación de M. Mayoral: Cuentos y novelas de la tierra³⁹.

Deste texto, «La Gallega», é singular destacarmos tamén a súa presencia no folletín do Diario de Lugo, que xa en 1883 inclúe o texto nas súas páxinas (25, 26 e 27 de outubro), reproducíndoo pouco despois, en 1884 (o 4 de outubro), ano en que se publica no, por todos citado, t. IV da Biblioteca de las Tradiciones Populares Españolas. Reproducirase no ano 1886 en La Ilustración Artística para figurar logo, desde a primeira edición de 1900, en Un destripador de antaño. (Historias y cuentos de Galicia).

«La Gallega» non é relato propiamente dito senón artigo de costumes, rexistro, trazado dun tipo, «apunte do natural», de al que como tal apareza recompilado nun volume que logo reproduce o diario El Norte de Galicia en 1916 (7 de xullo), xunto con textos e «tipos» de outros autores, como «El cadiceño», de Rosalía, «La señorita de aldea», de Curros, etc. e «La cigarrera», da propia Pardo Bazán. Tratase de Gallegos pintados por sí mismos. Álbum de Galicia. Tipos, costumbres y leyendas (El Norte de Galicia, Lugo, 1916), de recente edición do profesor R. Gómez Polín⁴⁰.

Como complemento e ilustración, xa para determinados puntos concretos deste noso estudo, temos, aparte do volume De mi tierra (no que aconsellamos detida lectura de «El Cancionero popular galego»⁴¹), a serie de artigos de «La mujer española» (publicados en la Forthightly Review, e logo en La España Moderna en 1890), concretamente remitimos á parte final, «El   —36→   pueblo», recompilado, con outros en: Emilia Pardo Bazán. La Mujer española, en edición de L. Schiavo⁴².

A estes textos incorporamos outro, publicado tamén nun xornal lucense, «Para la mujer»⁴³, que non vemos citado nos xa numerosos estudos e comentarios sobre o feminismo de Pardo Bazán. Este artigo confronta feminismo e socialismo, ao que, por suposto, a condesa dedica unha das súas diatribas. Non recompilado até agora, vai figurar como anexo a este capítulo.

Sexa cal for o motivo, a verdade é que estes relatos rurais-mariñeiros manifestan maior perdurabilidade e manteñen aínda hoxe o interese do lector, do lector medio, o lector pardobazaniano, un lector cidadán máis interesado por saber da historia das dúas mulleres de «La hoz» (III: p. 288), por exemplo, que da «aventura» das dúas xoves de «El dominó de encaje», un texto disperso, non recompilado, que incorporaremos ao capítulo V deste volume.

Deixamos xa aparte o interese etnográfico destes contos rurais- mariñeiros, aínda que, desde logo, Pardo Bazán, pese ao que dicía a Machado Álvarez (e sabemos por Gamallo Fierros⁴⁴), era magnífica coñecedora da nosa etnografía. Esta será cuestión que algún día abordaremos. Só queremos hoxe adiantar que cómpre a consideración de tradicións e costumes galegos para unha correcta interpretación de determinados textos que remiten ao coñecemento da nosa cultura, para non sorprendernos, por exemplo, de que unha muller que loita cun home non poda considerarse «marimacho» ou virago, porque a loita, que nalgún caso pode lerse como competición ou puxilato (en «Lumbarada», III: p. 204), o que certamente implica é puro e simple xogo erótico, como a mesma Rosalía reflectiu nun dos poemas de Follas Novas. Nada ten, pois, de virago Aura Lebriña de «Geórgicas» (I: p. 216) a muller forte exercitada en «loitas» que logo será quen de asumir a vendetta familiar.

E canto a certas figuras da realidade social como a ama de cría, que a autora xa «esperpentizou» en Los Pazos de Ulloa na filla de Felipe o caseiro, figura de nodriza para a que non é tampouco condescendente en «La advertencia» (III:   —37→   p. 205), pode ser ilustrativo considerarmos uns versos da zarzuela Gran Vía, onde se presenta a ama de cría como dona e tirana da propia nai da criatura que amamantaba⁴⁵. Non se exemplifique, pois, coa ama a animadversión da condesa para coa muller galega, como lemos nalgúns traballos, porque a escritora vía aquela institución tan negativa que, segundo se sabe, rexeitou⁴⁶.

Por todo, aparte destas cuestións de tipo cultural que en determinados casos remiten á nosa etnografía⁴⁷, insistimos na delimitación dun corpus de relato curto e de localización, de espazo xeográfico e «vital» concreto, no que se ubique aquel «apunte do natural», o retrato, semblanza desa muller rural-mariñeira obxecto concreto da nosa atención.

Excluiremos, pois, á muller de Los Pazos de Ulloa ou de La Madre naturaleza⁴⁸ porque, aparte de que xa se estudou⁴⁹, neste(s) romance(s) nen teñen o papel nuclear nen a focalización se realiza desde a muller, como asinalamos no capítulo IV deste volume, en liña con estudiosos como M. Hemingway ou o profesor Villanueva Prieto quen en El polen de ideas⁵⁰ destacou Los Pazos como novela de aprendizaxe, Bildungsroman, da personaxe «privilexiada», da personaxe de perspectiva dominante: Don Julián. Certamente neste texto estamos perante unha novela de protagonista masculino, como o é La Madre naturaleza. Nada que ver, portanto, para este estudo que agora nos ocupa.

Canto a cuestións concretas, por exemplo o feminismo, cuestión complexa para a que non sempre se considerou a evolución do pensamento da autora ao longo da súa peripecia vital, tampouco se pode xeneralizar. E tampouco podemos facer extensivas ao relato rural-mariñeiro as conclusións ás que chega Teresa A. Cook⁵¹ no seu estudo do feminismo na novelística pardobazaniana, porque o corpus que esta estudiosa utiliza é outro, como logo imos especificar.

  —38→  

De certo, unha cousa é o feminismo de Pardo Bazán na novelística, ou no romance, estudado por T. Cook, outra o feminismo nos estudos e ensaios pardobazanianos, analizado por Adna Rosa Rodríguez⁵², outra a actitude que, co paso dos anos, podemos ler nas crónicas de La Nación, e outra moi diferente é o enfoque da problemática da muller galega nas coleccións de relatos rurais-mariñeiros, até agora non suficientemente considerados⁵³.

E ese é precisamente o noso propósito: centrármonos no relato breve e demostrar que a visión que se nos dá da muller galega nestes textos de ficción é moito máis positiva do que, como cliché, como lugar e opinión común se ten transmitido mercé prexuízos, xeneralizacións e lecturas precipitadas.

Remitimos ao texto epistolar que serve de lema ao noso traballo, e pasamos a demostrar esta nosa aseveración, recordando á vez unhas declaracións da autora, por certo nesas cartas que hoxe suscitan máis interese que os propios textos de creación, as cartas a Galdós, onde lemos:

Nada que me diga Vd. de gallegos me sorprende. En ese desgraciado país, incapaces los hombres de equipararse a las mujeres, se dedican a difamarlas.

Imos concluír que Pardo Bazán, como apuntaron C. Bravo Villasante⁵⁴ e N. Clemessy Legal (se ben referíndose concretamente aos coñecidos artigos de La mujer española)⁵⁵, e fronte ao que outros autores aseguraron, non fustiga á muller galega, a quen precisamente é do pouco que salva.

Por suposto, non nos consideramos en posesión da única, «fiel» e «obxectiva» lectura, da «auténtica» interpretación. Confróntense á nosa outras, mais só un rogo: léase a dona Emilia sen prexuízos, os prexuízos que deturparon a consideración dunha das mellores contistas das letras hispánicas, prexuízos que, por certo, xa destacou Teresa Barro no monográfico coordenado por Mª Xosé Queizán: Festa da palabra silenciada⁵⁶.

  —39→  

E léase, finalmente, a Pardo Bazán da mesma forma que lemos aos seus coetáneos: no seu contexto, e non esixíndolle redencionismos nen programas articulados que coincidan con determinadas directrices ou posicións que, naquela altura, dificilmente podían ser asumidas ou aceptadas por unha muller formada e «situada» en determinado contexto social e con determinados parámetros ideolóxicos e «vitais» (refirome ao seu carácter de profisional das letras, de que falo noutros capítulos deste volume, por exemplo, no capítulo III).

E léase aquel cadro caracterolóxico «La Gallega» de Pardo Bazán, coa mesma actitude coa que lemos, por exemplo, o texto «La Gallega» ou «La señorita de aldea» de Curros Enríquez⁵⁷, sen anatematizar ao celanovés porque nos diga: «Preferidla a todas. Es la única que a un tiempo hila, ama y ora», ou por paternalismos que hoxe vemos trasnoitados. E léase tamén o texto pardobazaniano en confrontación ao tipo de muller galega que nos presenta Herrera Garrido na Revista Nós: Pardo Bazán non la saír peor parada⁵⁸.

Por outra parte, e xa centrándonos nos relatos propiamente ditos, destaquemos que poucos «sucedidos» ou «historias» ou anécdotas reveladoras imos atopar que non podan ser confrontadas a textos de Otero Pedraio, o escritor galego que pode compartir coa condesa o título de «cronista da decadente clase señorial galega»⁵⁹, por moito que Los Pazos, como xa vimos de indicar, remita ao Bildunsgroman e centre máis a súa atención no topos do sacerdote namorado.

Confróntese Pardo Bazán con Castelao no trazado de determinadas figuras (como faremos en casos concretos) ou con Labarta, ou con Amor Meilán, ou con Fole, ou mesmo con R. Carballo Calero (en A gente da Barreira). Confróntese tamén con E. Correa Calderón (grande admirador da escritora⁶⁰) ou con A. Cotarelo ou con outros escritores da escola hispano-galega⁶¹, como Fernández Flórez ou Torrente Ballester Los gozos y las sombras)⁶²... Nada   —40→   desme recerá na escritora coruñesa, e comprenderemos ademais que estamos diante unha magnífica artífice do retrato feminino galego.

Non cremos, pois, que a Galicia de Pardo Bazán sexa exclusiva e singular. A Galicia que traza Pardo Bazán, que incorpora, presenta tipos humanos semellantes a todos estes autores, se ben se destaca na escritora coruñesa un maior interese pola muller, mesmo trato de discriminación positiva por parte dunha dos maiores artífices do relato hispánico.

Concluíndo. Partiremos de salientar os relatos nos que a muller é, dunha forma ou outra, ben protagonista ben suxeito ou centro de atención daqueles nos que non aparece exactamente como figura nuclear. Veremos así que debemos contradicir a Nelly Clemessy⁶³, a grande estudiosa de Pardo Bazán, e a C. E Velasco Souto⁶⁴, ou polo menos matizar e precisar as afirmacións deste sobre a visión pardobazaniana do campesinado que, como di, se caracteriza

[...] precisamente polo sesgo despectivo e displicente que a escritora lle imprime ó longo de toda a súa obra, como corresponde a unha fidalga ferreamente solidaria co destino histórico da súa clase [...] Quizais sexa no capítulo das descripcións de personaxes labregos onde Pardo Bazán dea mostras dun maior desprecio cara este grupo social [...]

Mais para o noso propósito, aparte daquel centrarnos nos relatos con presencia de muller rural ou mariñá como figura central, asumamos un aspecto de suma importancia: lermos os relatos procurando a focalizacion e procurando a voz narradora, punto que ben merecería ser estudado con máis demora e máxima atención. É certo que non é este o lugar de estendernos na cuestión, porén chamamos a atención sobre o particular, expondo no seguinte apartado aqueles casos de singular interese.

Se non podemos considerar extensivas a toda a obra de Pardo Bazán as afirmacións de determinados estudiosos como Velasco ou T. Cook, porque o corpus que consideran é diferente, tampouco podemos estender, xeneralizar, aplicar a todos os relatos as palabras de D. García Sabell quen, baixo o   —41→   pseudónimo de Pedro Abuín⁶⁵, fala das «puestas a punto» discursivas ou polémicas, previas á narración, as reflexións de carácter explicativo, ou as «digresións» que tamén cita N. Clemessy⁶⁶.

Fixémonos na presentación dos narradores, na incorporación e introducción de intermediarios na «información inicial» que en ocasións se estende para o relato, e destaquemos os casos en que a autora, sen agacharse tras das figuras (narradores intradiexéticos, homo ou mesmo autodiexéticos) mantén pola propia oran o pulso da narración.

Non é, desde logo, supérflua a análise do estatuto do narrador nestes relatos rurais-mariñeiros, dado que en «certas cuestións», como por exemplo na da «viúva do vivo», estamos perante a contrarréplica rosaliana. Vexamos isto máis detidamente nun relato en particular procurando o narrador implícito.

En «El tetrarca en la aldea» (II: p. 62), Pardo Bazán, maxistral na utilización do indirecto libre, crea un narrador que «dilúe» no seu o discurso da personaxe masculina, Marcos Loureiro. Dito narrador reenvía ao lector toda unha serie de posibilidades interpretativas sobre a reacción final da personaxe. Velaí, por exemplo, as posibilidades xustificativas que permitiron «desbaratar» a actuación «calderoniana»⁶⁷, reacción que a competencia intertextual, activada desde o título do relato, facía prever, especialmente ao lector hispano. Desbarátaselle a competencia intertextual. A nosa competencia literaria (ou se se prefere a nosa «enciclopedia», «horizonte de espera» ou como decida denominarse) desactívase e, mergullándosenos na ironía foral que se estende así para a consideración do propio título do relato, provoca o sorriso compracido do lector, mellor lectora actual, perante aquel magnífico tetrarca aldeán, o inefábel Marcos Loureiro.

E pola contra, fixémonos agora nun dos textos máis sentimentais, máis «románticos»: «Poema humilde» (II: pp. 41, 42), un sinxelo conto do amor tráxico. Velaí unha nova «viúva de vivo», aínda que moza, apartada do noivo polo servicio do rei, pola guerra. E fixémonos nas palabras do narrador, a «Autora», na exposición, no íncipit do relato primeiro que nos fai recordar o ritmo reiterativo, o paralelismo anafórico no discurso das Cousas de Castelao⁶⁸:

  —42→  

Lo que voy a contaros es tan vulgar [...] Sed indulgentes y no me censuréis, porque donde suele verse risa he visto una lágrima Lo que voy a contaros son los amoríos [...]

E fixémonos tamén en «La Camarona» (II: p. 53) e preguntémonos por que tampouco aquí Pardo Bazán deixa de man a narración, por que non constrúe un relato en metadiexe, ou por que non crea un narrador ou narradora para este magnífico relato e historia da «Camarona», a moza que, dado o seu trazado, ben merece considerarse en calquera antoloxía de retrato literario, pese á falsa humildade (captatio benevolentiae?) con que debemos ler:

No contempléis el borrón que voy a trazar, porque de antemano os anuncio que huele a marea viva y a yodo,

antes de sorprendernos co magnífico cadro do emerxer a «Camarona» da auga verdosa e da «arena rubia», imaxe que non pode menos que suscitar en nós a evocación dun pictórico nacemento venusino.

E, por último, destaquemos a súa moito admirada, a brava e rotunda mais tan namorada Mayorazga de Bouzas, de quen se nos pregunta, «¿Quién no ha visto [...]?, ¿Quién no la conoce [...]?» (II, p. 21). Porque, de certo, ¿quen non coñece á magnífica amazona, á «centauresa fabulosa»⁶⁹, en fin, a muller de arrestos que os estudiosos ben omiten, ben non sempre comprenden, cualificándoa de «atroz»?⁷⁰

A Mayorazga, certamente, na súa enerxía e vitalismo non era quen de envelenar paulatinamente ao marido adúltero, como Doña Dolores en «El legajo» ou a magnífica cociñeira de «Entre humo». De seguro, como morgada, non podía pór en práctica, mercé á súa mestría culinaria, aquel envelenamento cunha sabrosa empanada de anguía, como nos relata un narrador que, recoñecéndos e bon gourmet, revela unha vez máis á Pardo Bazán como magnífica ironista. A Mayorazga de Bouzas era moita muller, e cumpríalle «escarmentar» ao arrimo do marido, sen afuxentar a aquel home que a natureza lle facía precisar para perpetuar a especie, para acadar o «ben» da matemidade. E Pardo Bazán, fascinada por aquela propia criatura, que Paredes dá como trasunto da autora⁷¹, logra un dos relatos máis destacados deste elenco que estamos a considerar.

E xa para rematar, destaquemos a creación de narradora para un relato caricaturesco, para o trazado esperpéntico dunha figura feminina e tremendamente   —43→   sarcástico para coa personaxe masculina que lle dá título, «Barbastro». Velaí o feito de que se nos interpoña como narradora unha «discreta viuda» que nos vai informar do costo do capricho dun indiano e as consecuencias que lle derivará un matrimonio de pura conveniencia, matrimonio, por outra parte, desigual. En suma, o matrimonio deostado e temido por dona Emilia, e do que nos fala na correspondencia que o profesor S. Porto Ucha incorpora ao seu estudo sobre a Institución Libre de Enseñanza en Galiza⁷².

Concluiremos, pois, recoñecendo a funcionalidade de procurar a voz narradora no corpus que manexamos, porque o recurso non é, de certo, gratuíto: cando a autora cría un segundo narrador, apartándose ela, silenciando a súa voz e delegando esta, o feito delátaa, denotando a actitude, o posicionamento, o xuízo da condesa cara a anécdota que nos presenta, que é o que son a maioría destes contos que, mercé ese «sucedido» e a consecuente reacción feminina fronte dita cuestión, vai permitir a delimitación de toda unha galería de mulleres, retratos seriados polos que a condesa non pode agachar a simpatía que lle merecen. Simpatía, e nalgún caso admiración, sobre todo para coa muller «brava», a muller decidida, a muller valente, a muller forte que fai fronte á vida, non a ridícula que se agacha tras dun «abanico», como vemos no texto homónimo. Simpatía en casos, compaixón noutros, e, desde logo solidariedade, como diremos⁷³.

Estamos fronte ese mosaico que destaca o profesor Paredes Núñez, mosaico de mulleres rurais que non deixan, en ocasións, de suscitar magníficas Teodoras. Estamos perante un magnífico retablo de figuras de muller que, mercé á lectura, cobran vida e van ir logo desfilando por diante do lector pardobazaniano, presentándosenos, e arrastrando en ocasións, as súas dramáticas vidas.

Destacamos xa o texto de «La Gallega» como a creación dun «tipo», un tipo tráxico que en Pardo Bazán non podía ser o de viúva de vivo ou morto, porque ao seu xuízo a viúva, e sobre todo a de «morto», non reunía suficiente traxedia en comparación coa muller casada no medio rural que debe, tras aturar   —44→   o pai ou os irmáns, logo, tras o matrimonio soportar o marido, e desmoronarse na maternidade e no coidado dos fillos.

Velaí a muller rural que ao tempo que, ano tras ano, trae fillos ao mundo, sacha, lega, cementa... en suma, realiza as faenas agrícolas que noutras zonas da xeografía española son adxudicadas ao home.

Leamos, así, un dos parágrafos máis salientábeis do texto en cuestión, cita xa obrigada que debería campar en todo estudo que asuma a defensa da muller galega, porque é citación que, sorpresivamente, aínda goza de actualidade:

Pobre mujer que de todos es criada, y esclava del abuelo gruñón y despótico, del padre mujeriego y amigo de andar de taberna en taberna; del marido, brutal quizá; del chiquillo enfermizo que se agarra a sus faldas, lloriqueando; de la vaca ante la cual se arrodilla para ordeñarla; del ternero, al cual trae en el regazo un haz de hierba; del cerdo [...] de la gallina [...] y hasta del gato, al cual sirve en una escudilla de barro las pocas sobras del frugal banquete.

Magnífico, sentido e emotivo retrato da muller rural nunca escrito por home ningún. Trazado de muller tremendamente dramático e tráxico, trazado da muller que a escritora valoriza e que, pese ao carácter de topos que, na segunda parte (final que non recollemos), parece desvirtuar a marcha do discurso⁷⁴, sabemos obedecía á admiración e ao respecto que lle merece a muller rural á escritora coruñesa. O texto remite a 1881, e desde logo pon en dúbida que, como se dixo, debamos remontarnos á relación de Dª Emilia con Lamas Carvajal para comprendermos a solidariedade da condesa para con Galiza, os seus problemas e as súas xentes⁷⁵.

O esgotarse da muller galega nese traballar arreo, na vida doméstica e nas sucesivas maternidades aparecerá en diferentes textos nos que Dª Emilia lamenta a infravaloración do labor agrícola da norteña, da muller do «noroeste», como di a autora en «La exposición de los trabajos de la mujer»⁷⁶ e sobre todo en «La mujer española», no apartado «El pueblo», que é onde vai   —45→   definir á galega, ironicamente, como a muller emancipada, «redimida». Pardo Bazán sabía que era a muller que reunía, de certo, dúas discriminacións: ser muller e ser pobre; ser muller e á vez a primeira víctima da miseria familiar e, como veremos logo, tamén a víctima da natureza que, de novo madrasta, a engana co obxecto da perpetuación da especie:

En mi país, Galicia, se ve a la mujer, encinta o criando, cavar la tierra, segar el maíz y el trigo, pisar el tojo, cortar la hierba para los bueyes. Tan duras labores no levantan protesta alguna entre los profundos teóricos de la escuela de monsieur Prudhomme, que, apenas se indica el menor conato de ensanchar las atribuciones de la mujer en otras esferas, exclaman llenos de consternación y santo celo «que la mujer no debe salir del hogar, pues su única misión es cumplir los deberes de madre y esposa». El pobre hogar de la mísera aldeana, escaso de pan y fuego, abierto a la intemperie y al agua y al frío, casi siempre está solo. A su dueña la emancipó una emancipadora eterna, sorda e inclemente: la necesidad.

Agora ben, non nos equivoquemos, non nos enganemos agora nós. Pardo Bazán non la máis alá de delatora dunha situación, de «agitadora de conciencias», que dicía Leda Schiavo, ou como indicaba Nelly Clemessy, «incitadora de reflexión» e divulgadora. De certo, dona Emilia invita ao lector a xulgar por si mesmo, porén non aporta, non dá solucións porque, ademais, para a muller rural non as tiña, dificilmente as podía ter⁷⁷.

Dª Emilia fustiga a ignorancia, a incultura como gangrena, a superstición...; mais moi poucas veces, agás coa costureira de «Consuelos» (II: p. 320), pasa da mera preocupación ou revelación, para solucións efectivas, se non socioeconómicas, polo menos educacionais, formativas, solucións que nen siquera considera para o problema emigratorio de que fala no anexo que presentamos no capítulo anterior, e solucións que, sen embargo, si manifesta ao falar da ineducada e mal formada muller da clase media, a muller pequeno-burguesa perante á que se ve en situación de aconsellar e educar⁷⁸, mesmo fustigar, a fin de que saia dese infantilismo que o propio home potencia⁷⁹ e á muller convén.

Dª Emilia era consciente de que só mercé a instrucción, educación, preparación e reflexión, amén de traballo e profesionalidade, podía a muller   —46→   converterse na muller autónoma e autosuficiente que representa Asís Taboada de Insolación ou a muller nova e muller do futuro que representa Feíta Neira do Ciclo de Adán y Eva⁸⁰.

Por todo, cómpre delimitarmos ben o feminismo e o ideario político e social de Pardo Bazán, de que pode ser representativo este párrafo de «Para la mujer», texto xa citado que incorporam os como colofón a este estudo, onde lemos:

Si planteamos directamente el problema, resulta que no pueden identificarse las dos causas del socialismo y la igualdad de derechos entre los sexos, porque mientras el socialismo es pura y simplemente síntoma de un período de malestar y desequilibrio en el orden económico, la igualdad de derechos entre los sexos es una verdadera reforma social, jurídica y política [...] No existen hoy más seres desiguales ante la ley que el varón y la hembra: no hay más incapacidades que las del sexo, ni más clases que dos, la masculina -superior y revestida de autoridady la femenina, inferior y sumisa (esclava, dice el eminente autor de la Lógica inductiva y deductiva).

Mais retomemos aquela galería, retablo de mulleres que nos fixan estes relatos rurais. En certo modo, no texto «La Gallega» temos fixado, como dixemos, o tipo⁸¹, e é como se logo se lle insuflase vida, concedese o don de pórse en pé, e a Galega comezase a andar, revelándosenos nos seus diferentes matices, facetas, mercé singulares e variadas anécdotas con que a vida a porá a proba, invitándoa a actuar e a reaccionar a través dos relatos, das creacións pardobazanianas.

Así, de podermos falar dun fonema «La Gallega», tamén poderemos falar dos respectivos alófonos, ou se se prefer, dun actante, «Muller aldeá» e variados actores, figuras en diferentes roles actanciais dos que, de certo, algún ofrecerá moita destacada singularidade.

  —47→  

Sen dúbida, dona Emilia vai revelarse como magnífica retratista da muller aldeá, da rural e mariñá, a muller que albiscaba desde as Torres (de primeiras, Granxa de Meirás) e da muller que coñeceu máis aló das Mariñas betanceiras, na Galicia do interior, desde as solanas e balconadas dos pazos de Banga ou Cabanelas, propiedades, respectivamente, do marido, Xosé Fernando Quiroga e Pérez Deza e da familia, a familia da que, por certo, sempre foi tradición, ou polo menos lenda, figurar como reflectida en Los Pazos de Ulloa.

Vexamos, pois, aqueles alófonos, aquela galería de mulleres que desfilan como seriadas monecas («matriuskas» se se prefire, mais con decoración particular) desde o tipo trazado en «La Gallega», a figura que así se desglosa, desprega nos sucesivos relatos, chegando nalgún deles a acadar total autonomía e categoría de carácter, converténdose, tras a concreción de actante, en personaxe romanesca, heroe individualizado, mercé a magnífica arte narrativa que nos revela Dª Emilia Pardo Bazán.

Non hai nos relatos rurais e mariñeiros unha figura trazada e tratada con máis simpatía que a Camarona⁸², aquela rapaza que xa vimos nacera na praia, no areal, «como Anfítrite» (atención ao parangón coa figura mítica, coa antigüidade clásica!), e que, como di o narrador, non precisara do sal para o bautismo. Eis aquela moza que, ben por vender camaróns, mais mellor polo corpo e color, merecía o alcuño de «Camarona»⁸³. Velaí o seu retrato que merece ser, como dixemos, confrontado coa Sabela de Retrincos:

Imaginadla, ¡Oh, pintores!, con su cesta de sardinas en equilibrio sobre la cabeza; su saya corta de bayeta verde, que en la cadera forma un rollo; sus ágiles y rectas piernas desnudas; su gran boca bermeja [...] La salud y la fuerza rebrillaban en sus facciones y se delataban a cada movimiento de su duro cuerpo virginal.

(II: p. 54).

  —48→  

E vexamos tamén á Camarona, logo, xa muller maior, muller maltratada pola vida, en «La guija» (III: p. 298), ou cando se lle dá entrada a falar en «Leliña» (II: p. 322). E velaí un segundo tempo na vida da muller traballadora, como naquela Sabela de Retrincos que xa só recoñece o Castelao, deputado, polo seu saúdo a modo de contrasinal que, á maneira de tráxica anagnórese, pecha epifonémicamente o texto do rianxeiro, deixando no lector a reflexión sobre o duro e tráxico paso do tempo nunha vida de traballo e de necesidade como a que comparten Sabela e Camarona.

Porén da Camarona saberemos máis. Sabemos que era muller de enerxía, que tiña arrestos: a Camarona era unha moza arriscada que, como a Saletita do relato pardobazaniano homónimo (II: p. 90), decide por si propia o matrimonio. E a Camarona merece ademais a simpatía da escritora porque mantén a premisa para acadar, senón a felicidade, polo menos unha equilibrada convivencia matrimonial desde aquela igualdade dos cónxuxes que Pardo Bazán pregoaba e aconsellaba, como xa temps salientado.

Fronte á Camarona, que é como a araxe fresca da ría de Betanzos, de Sada (a Areal da Pardo Bazán), e fronte a mozas como Rosiña de «El voto de Rosiña» (II: p. 159) e Mariniña de «El Molino» (II: p. 187), vexamos agora o grupo feminino de mozas tráxicas:

1.- A víctima da familia, concretamente do pai: a Ildara de «Las medias rojas» (III: p. 193) e a Rosiña de «Racimos» (III: p. 295), outra das mulleres enérxicas das que gostaba a escritora coruñesa.

2.- Minia, a víctima dos tíos que se fan cargo dela, sen que exista máis protección para a orfa, nova cendrillon (que diría a autora, tan afeizoada aos galicismos) que acabará sendo asasinada pola propia parentela. Esta figura, Minia, de «Un destripador de antaño» (II: p.5), é unha personaxe tan tráxica que nos aconsella incorporar a súa descrición, de novo magnífica:

Minia cubría sus carnes con un refajo colorado, desteñido ya por el uso; recia camisa de estopa velaba su seno, mal desarrollado aún; iba descalza, y el pelito lo llevaba envedijado y revuelto y a veces mezclado -sin asomo de ofeliana coquetería- con briznas de paja o tallos de los que segaba para la vaca en los linderos de las heredades. Y así y todo, estaba bonita, bonita como un ángel, o, por mejor decir, como la patrona del santuario próximo, con la cual ofrecía -al decir de las gentes- singular parecido.

(II: p. 6).

3.- Vexamos agora outra orfa, víctima neste caso do medio, da miseria, que nen sequera pode ter a pequena ilusión dun pano de cores: a moza percebeira   —49→   de «El Pañuelo», a Cipriana, a moza engulida polo mar (III: p. 223). O retrato de Cipriana e a historia do seu apego aos panos «rameados» non pode menos que suscitarnos á engaiolante Pimpinela de Castelao, tamén castigada por ser unha «dona trapitos», se ben só «relativamente» castigada, no texto do rianxeiro.

Tal vez a probe Cipriana debería terse comportado como a moi valente Dalinda, do texto homínimo (II: p. 327), que non só resiste valientemente ao acoso sexual de quen é superior en condición e forza, senón que, probe orfa «aseñoritada», acaba, como Manolita de La Madre Naturaleza, profesando nun convento.

4.- Temos tamén a Marina, a xa citada viúva-víctima da guerra e do servicio do Rei, á súa vez tamén a víctima dunhas solteiroas histéricas e maniáticas da limpeza que, como precisa o narrador, «por treinta reales mensuales la tenían dieciséis horas con el estropajo empuñado o la escoba en ristre». (II: p. 42).

5.- Así mesmo, en «La Deixada» (III: p. 238), temos a víctima da enfermidade, da lepra, do mal de San Lázaro. Un caso que tamén podemos poñer en parangón coa costureira bonita de Castelao, en «A ponte vella» de Cousas, só que no texto pardobazaniano a enferma, abandonada na soidade da illa, no lazareto, terá o auxilio dun sacerdote.

6.- E por último, vexamos dúas víctimas do amor, e máis concretamente da superstición e ignorancia: Esperanza y Ventura do texto homónimo (IV: p. 139). Velaí dúas mozas que, de certo, sentimos apartadas da autora que, neste caso concreto, como xa adiantamos, vemos máis preocupada por reflectir aquela romaría do Santo Cristo de Androsán, trasunto, ao noso ver, do romaría do Corpiño cos seus exorcismos e exvotos, que de mostrarnos a verdadeira traxedia da moza «posuída» da que un antropólogo, e estou pensando en Lisón Tolosana, que sabe ben daquela romaría, tería moito que precisar, canto a que a traxedia da muller supostamente posuída remite á incidencia dun medio familiar e social opresivo e alleante que afecta negativamente no seu equilibrio emocional e síquico.

E deixamos para un apartado específico á moza seducida e á nai solteira, que ten no relato «Consuelos» (II: p. 320) a máis explícita manifestación da solidariedade por parte de Dª Emilia, que sabía ben daquela realidade e da falsa caridade de que en ocasións facía gala a clase social á que a propia autora pertencía.

De certo, María Vicenta de «Consuelos», con «La Corpana» (III: p. 202) e «Leliña» (II: p. 322), constitúen a tríade de nais solteiras, e representan a máis patente mostra de afabilidade de Dª Emilia, que verquerá toda a tenrura   —50→   par a coa tráxica costureira, para coa muller alcohólica coa que se concorda⁸⁴, e para coa minusválida a quen a maternidade opera como milagre para concederlle o máximo don: a plena reintegración na especie humana, na categoría «Muller», así, con maiúscula.

Fronte a elas, a indiferencia, a falsa caridade da mesocracia, da plutocracia e da aristocracia (aquela na que, como di C. Martínez Barbeito⁸⁵, a condesa se desenvolvía como peixe na auga), clases sociais que, cremos, constitúen o destinatario, ou mellor, o receptor implícito destes relatos. E clases nas que, sen dúbida, contaría Dª Emilia con afervoadas simpatizantes que aplaudirían as «ousadías» da autora, fronte a un forte grupo de detractoras cuxa existencia deducimos polos conatos de polémica sobre a moralidade, atrevemento, procacidade e mesmo pornografía que, por exemplo, lemos en xornais da época. Velaí, por exemplo, a polémica de que nos ocupamos no capítulo VI deste volume.

Retomando esta cuestión da nai solteira, e xa recapitulando, destacaremos esta realidade social que recolle tamén Rosalía (e xa hai anos tivemos ocasión de estudar⁸⁶) e á que Castelao rendeu homenaxe nun dos máis emotivos textos de Cousas (o que comeza: «A vella non para de gabar a súa felicidade»), nai solteira da que Pardo Bazán fala en De mi Tierra (p. 111), destacando o feito como derivado do escaso valor que se concede no medio rural á virxindade, escaso valor no que a autora concorda⁸⁷, precisando como o labrego non pode valorizala porque a «asimila [...] a la esterilidad de la tierra». Así, perante unha nai solteira «el mozo casadero no pone tacha a la moza que ya ha sido madre» por ser máis negativo o feito da non procreación, verdadeiro poblema nun casal.

Esta «probada fecundidad» da muller, que non implica óbice para o matrimonio, este feito social da nai solteira integrada perfectamente no medio, confróntase á inexistencia de relacións extramatrimoniais, relacións adulterinas que só nun relato imos considerar, un caso a penas, porque a condesa sabía ben da súa infrecuencia no rural. Referímonos ao relato «En silencio» (III: p. 247) do que no seu lugar falaremos⁸⁸. Non nos detemos en «El tetrarca   —51→   en la aldea» que xa vimos, porque lemos desde un ironista, desde un narrador non fidedigno que defende e xustifica o feito na subsistencia dunha «viuda de vivo», desviando a atención sobre a non operatividade dunha solución «calderoniana». Marcos Loureiro non será, así, marido consentidor, que até certo ponto si o é O Galo en Los Pazos de Ulloa, nen é marido afectado do «sarracenismo» de que falaba a autora. Marcos Loureiro é un emigrante tráxico e á vez home civilizado que posúe unha grande virtude que a condesa pondera: recoñecer a igualdade dos sexos perante cuestións similares, e o esquecemento e o «perdón», que se o merece un marido que andivo por lonxíncuas terras, tamén lle corresponde á muller que ficou probe e soa, e debeu sacar unha familia adiante.

Chamamos a atención para co que a condesa escribe en De siglo a siglo: «Terrible problema este del matrimonio... ¡Y tan viejo!». Sobre esta tan controvertida cuestión avisamos do perigo de xeneralizacions, por exemplo canto á súa negatividade, desde logo evidente, nestes relatos rurais-mariñeiros.

T. Cook estuda o matrimonio en Un viaje de novios, Una cristiana y La prueba⁹⁰. As súas conclusións non serven aquí, xa o dixemos: estamos perante un corpus diferente; ateñámonos, pois, ás coleccións indicadas e evitaremos erros de apreciación. E non descontextualicemos, por exemplo, comparando a Asís Taboada, a «muller liberada» de Insolación, coa muller que Pardo Bazán, ironicamente, define como «emancipada», redimida polo traballo: a muller galega por antonomasia, a aldeá. De certo, o matrimonio para a muller burguesa era «solución», e até certo punto tamén «profesión» para a que a muller da clase media la «preparada» (sic, entre aspas) que non formada nen instruída, pois, como dicía a autora, a educación que se lle daba a esta muller burguesa era «de cascarilla».

Pois ben, fronte a esta «solución» que o matrimonio representaba para esta clase de muller (e estou pensando nas irmás Neira, de Doña Milagros), para a muller de «El pueblo», a muller rural, supuña gaiola, cambadela da Natureza, como dixemos, co obxectivo de perpetuar a especie, da procreación. Trampa, engano e, en suma, holocausto.

  —52→  

Leamos o texto de «La Gallega»:

Mientras la gallega permanece en estado de soltería, aún es tolerable la no escasa ración de trabajo que le toca; pero al casarse empeora su situación. Sólo el imperioso mandato de la Naturaleza, la ley que fuerza al germen a rendir su fruto y a la materia toda a brotar, a espigar la mies, al árbol sacudir la inercia y animarse, puede obligar a la mujer gallega a constituir una familia.

A Natureza, madrasta antes que nai, como xa vemos en La madre naturaleza, fai a cambadela á muller, porque a especie humana ten que perpetuarse. E cando a condesa escribe: «Las coplas populares gallegas no celebran jamás la belleza en la mujer después de casada y madre [...]» non e, por suposto, por outros motivos que o esgotamento feminino nesa vida familiar á que polo empuxe da Natureza vai abocada, Natureza que, por exemplo, será a que tenda a gaiola á Mayorazga, a magnífica amazona, que casa, aínda que logo deba defender a fecundación escarmentando duramente a quen estorba o camiño, desvía a atención do «macho de colmena», que diría a autora, e esgota a semente.

Agora ben, nestes relatos rurais-mariñeiros non vamos ver á esposa como víctima da violencia doméstica, víctima cruenta que si aparece no «suburbial» «El indulto» (I: p. 122). Tampouco vemos á esposa obxecto de humillacións, que vemos en «Feminista» (III: p. 106), humillacións e maltrato psíquico que van estimular posteriores revanchismos que a autora, por suposto, cremos aplaudiría⁹¹. Non se chega, así, a eses extremos, salvo no caso xa citado de «Entre humo» (III: p. 217) no que o narrador implícito, desde logo, xustifica o envelenamento polo maltrato. E, lástima de pousadeira! E, lástima das extraordinarias empanadas de anguía!, semella dicirnos ese narrador fascinado pola aquela arte culinaria, procurando o asentimento de nós, lectoras e lectores.

Por tanto, vexamos o matrimonio neste contexto rural como cambadela, trampa e gaiola para a figura feminina e, ao tempo, medio para que a muller se realice como nai, unha nai que vai esixir o nome, o apelido, ao fidalgo de Dordasí para aquel fillo herdeiro de sangue esgotado, aquel destemplado moceiro, aquel fillo da Casildona do relato «La Hoz», fillo dunha nai escrava,   —53→   unha nai diante a que a narradora exclama: «¡Las madres, las lobas del querer, las esclavas de los hijos!».

Velaí unha nai por riba de esposa, como a muller de Marcos Loureiro en «El tetrarca en la aldea», que o recibe, á volta deste das Américas, estendendo a man e brazo non para agarimar ao home que regresa, que volta ao fogar, senón para, en postura común á máis coñecida iconografía sobre a matanza bíblica dos inocentes, apartar daquel fillo da súa exclusiva propiedade a aquel tan singular «Herodes», o «Tetrarca en la aldea», ao que debemos, por suposto, poñer aspas para, xa desde o título, posicionarmos e sabermos que imos ler ironía, ironía non exenta de afectuosidade para con aquel home capaz de reflexionar e saírse, non sen dignidade, dunha situación máis que confusa, saída, sen dúbida, maxistral. Velaí tamén, neste texto, unha magnífica exposición da igualdade home-muller perante o «adulterio» (así, estre aspas). E velaí un magnífico relato que, por iso, debemos incorporar neste estudo sobre muller, aínda que o protagonismo se conceda a aquel emigrante retornado e á súa reacción final, a súa saída «airosa» que constitúe o verdadeiro eixo do texto, o arranque da historia, dunha anécdota que podemos rastrexar na nosa literatura popular, nos famosos relatos de temática de filiación sacrílega do «¡Señor abade!» e noutros textos⁹².

Con Marcos Loureiro estamos ante o marido que torna das Américas e atopa á familia ampliada. Estamos perante a «resignación envuelta en ingeniosa ironía», como di a autora pondo as palabras en boca do narrador que sitúa como intermediario para «acceder» a Marcos Loureiro e recoller aquel magnífico final: «-¿No sé que te había de hacer! ¿Y si yo fuese otro?» E estamos perante unha viúva de vivo. Isto interesa. Velaí a traxedia da emigración, mais coa perspectiva desde o emigrante que retorna tras difíceis traballos e miserias alén dos mares. Estamos perante a contrapartida rosaliana, e estamos fronte a emigración que Pardo Bazán, como outros moitos, focou desde a traxedia do que marchaba traballar a países que descoñecía, traxedia que así reflectiu neste e noutros relatos⁹³.

Canto á emigración e o rol da muller galega, reproducimos un fragmento do Discurso (Memoria) da Sesión Inaugural do Centro Galego de Madrid, do que era Presidenta Honoraria, de data de 5 de Maio de 1902:

  —54→  

Echados del suelo natal por las duras leyes económicas, por la misma fecundidad de los vientres de las gallegas, fecundidad que desde hace treinta o cuarenta años lucha con la sangría suelta de la emigración e impide que el suelo se despueble, se esparcen los gallegos por el mundo, no a ejercer esas profesiones que son un pretexto para la holganza, sino a ser el símbolo de la fuerza y de la asiduidad, y también de la rectitud y la probidad en la conducta.

Palabras gratificantes, realmente propias de tal evento, mais que definen perfectamente a actitude da escritora cara o galego na emigración⁹⁴.

No que respecta á viuvez, pese a xa saírmonos do corpus establecido, diremos que se ben se nos desmitifica á viúva do vivo, non se lle ocorre á autora asumir, con sarcasmo, á viúva do morto. Pode haber ironía, como coa viúva de Sofias, aquela muller que la de «viúva do eminente», no relato «Gloriosa viudez» (III: 26); porén Pardo Bazán non escribiría, poñamos por caso, un relato no ton do «Conto Gallego» de Rosalía, pese a que debeu coñecer anécdotas e costumes varias como a tradición das «cencerradas», feito que creo chegou a tempos recentes⁹⁵.

Tamén, canto á viuvez, remitimos a outros textos xa non de ambientación rural. Estou pensando en «Santi Boniti» (III: p. 278), e sobre todo na novela Insolación. Non you entrar en se na novela se reflicte ou non a xa manida «escapada» amorosa de Dª Emilia con Lázaro Galdeano, só me interesa destacar que Asís Taboada é un ideal de muller «liberada», liberación que lle ven facilitada pola súas condición de viúva, á que acompaña, desde logo, unha confortábel posición económico-social. Sobre todo e, por suposto, isto derradeiro.

Leamos aquela cita de Los Pazos de Ulloa, no capítulo XI (p. 160) na que se nos precisa que

  —55→  

Entendía don Pedro el honor conyugal a la manera calderoniana española neta, indulgentisima para el esposo e implacable para la esposa96,

porque esta desigualdade home-muller vai ser cuestión que debamos asumir aquí e noutros traballos deste volume (refirome concretamente á introducción ao texto non recompilado «Los dominós de encaje» que figura como V. l).

Emilia Pardo Bazán, que semella avogar pola igualdade, non é imparcial ao respecto, e así veremos as distintas actitudes do home e da muller ante esta cuestión das relacións extramatrimoniais. Concluiremos destacando, en primeiro lugar, que no que afecta ao adulterio masculino, só a muller de clase acomodada mata, envelena o home («El legajo», III: p. 224), se ben no caso do envelenamento de «Entre humo» podemos consideralo caso clarísimo de «defensa propia» por parte da xa salientada e magnífica artífice de sabrosas empanadas de anguía. A Mayorazga, xa o dixemos, resolve o escarmento por vía indirecta, «por delegación», e desde logo de forma abondo expeditiva, resolutiva e, por suposto, desmesurada.

En segundo lugar, xa canto á muller «infiel», a non ser que se falsease a realidade da vida rural, mal podía dona Emilia recoller casos de «adulterio» feminino. Non val, xa o dixemos, o relato do te trarca, porque a muller era viúva de vivo. Caso diferente é o de «En silencio» (III: p. 247). Neste relato o triángulo amoroso está formado por: a taberneira (que non muller do campo) Aia, o seu marido, o portugués Luis Feces, fronte a este o señorito da zona, o dono do pazo de Marcelle. Así, pois, un marido enganado, non un labrador galego senón un portugués afectado do «sarracenismo» de que falou a autora en artigos varios (estola pensando nos de La Nación), fronte a un fidalgo pacego que vai de seductor e moceiro, e unha muller seducida por este home de clase superior á dela. Velaí a cuestión: por unha parte, como di o pai de Aya (e asentindo con el cremos que o narrador implícito), «nadie debe salirse de su clase», e por outra temos un marido burlado, un portugués destemplado, de reacción calderoniana, a reacción que a condesa reproba enerxicamente, e que só xustifica en culturas como a cigana, segundo lemos no relato «La novela de Raimundo» (I: p. 328).

Canto á seducción amorosa, aparte da resistencia da orfa Dalinda, do texto homónimo xa salientado, só comentar agora como unha rapaza vinga co asasinato o abandono a o que cómpre sumar a humillación de Mª Silveria de «La hoz» (III: p. 288), muller enfrontada así á Camilona, aquela nai «loba do   —56→   querer e escrava do fillo» da que xa falamos, que, paradóxicamente, consinte no fillo o que non toleraría ao seu home.

Poucos casos máis hai de seducción neste corpus de mulleres rurais e mariñás, dado que omitimos Morriña e Bucólica. Das nais solteiras xa destacamos a magnífica conversión de Leliña, unha planta, un «pedazo de carne», en persoa, en «Muller», por obra e gracia da maternidade. Polo contrario, nada se nos di da súa seducción (¿ou violación?)⁹⁷.

E Leliña, a minusválida psíquica, transformada, nacida de novo tras aquela maternidade, dános agora paso para presentar a galería de mulleres-nais que desfilan polas páxinas destes relatos⁹⁸. Un tema este, o da maternidade, que, como di C. Bravo Villasante⁹⁹, é tema central dunha boa parte do corpus pardobazaniano, opinión na que, por suposto, coincide N. Clemessy¹⁰⁰.

Vimos xa que Leliña se incorpora á especie humana mercé a maternidade, a maternidade que, como declaraba Dª Emilia, non precisaba ser ensinada á muller, a non ser que tamén se decidira ensinar ao home, e maternidade que a autora non admite que poda limitar a vida da muller, que ten dereito a decidir a non fecundidade.

O matrimonio para a muller rural supón esgotamento, perda de xuventude, engano da natureza para perpetuar a especie¹⁰¹. Velaí o que se nos indica en «Una opinión sobre la mujer», onde, ao tempo que, como xa indicamos, condena a «apoteosis de la virginidad»¹⁰², vemos a Dª Emilia condenar o destino da muller, destino de «gallina sumisa y ponedera», sentenciada «a trabajos   —57→   forzad os maternales». Porén leamos tamén «La Educación del hombre y de la mujer»¹⁰³, onde se nos di a respecto da procreación:

Por encima del destino tradicional que conduce a la mujer al matrimonio y a la maternidad, está el derecho al ejercicio de la libertad individual indiscutible, que implica el derecho absoluto al celibato y a la esterilidad.

Porque, como defende, a maternidade é tan só «función temporal» á que non pode someterse a vida, e ademais de temporal é adventicia: todas as mulleres conciben ideas, mais non todas conciben fillos. De certo, «el ser humano no es un árbol frutal que se cuide para la cosecha».

Porén, de todas as formas, recoñezamos que estas palabras finais non van dirixidas á muller do campo: a procreación preside a súa vida, e aínda que non gustemos facer da voz das personaxes a propia voz da autora, este aserto atopámolo en boca do médico Máximo Juncal en Los Pazos (p. 279), aínda que, como xa indicamos, no discurso da inauguración do Centro Galego, Pardo Bazán non pareza ponderar dita fertilidade.

Retomemos, pois, estes relatos rurais-mariñeiros. Veremos que, certamente, a maternidade supón o denominador común, o fío conductor que nos leva a través das catro coleccións enumeradas, das que emerxe aquela galería de retratos femininos que salientamos, e así temos:

1.- En «Madre Gallega» (II: p. 27), a nai que dá a propia vida polo fillo,

2.- En Casildona, de «La hoz» (II: p. 288), unha nai «escrava».

3.- En «La Corpana» (III: p. 202), a entrega e o valor da renuncia maternal.

4.- En Amara de «Dios castiga» (I 1I: p. 302), unha fría e calculada vinganza pola morte do fillo.

5.- E, como xa dixemos, en «La Mayorazga de Bouzas» (II: 21), por riba da muller enganada, a defensora da fecundidade para a cal precisaba daquel maridín que, aínda así, se permitía infidelidades.

Mulleres todas elas enérxicas, fortes, equilibradas emocionalmente, mulleres adultas que compiten na simpatía da autora que, á vez, vai revelarse en cumplicidade coa galería de mozas arriscadas e valentes como a Rosiña de «Racimos» e de «El voto de Rosiña» (III: p. 295 e II: p. 159, respectivamente ), a Mª Silveria de «La hoz» (II: p.288), a Camila de «El aire cativo» (III: p. 301), a Mariniña de «El Molino» (II: p. 187)... e sobre todas, a magnífica   —58→   Mayorazga de Bouzas, aquela «centauresa fabulosa» xa para sempre fixada na súa cabalgadura, aquela muller «fornida, alta de pechos y de ademán brioso, con carrillos de manzana sanjuanera [...] tan diferente daquel milhomes, daquel marido delgado, pálido, rubio [...] nerviosillo, necesitado al parecer de mimo y protección.»

De certo, Pardo Bazán gustaba da muller sá e forte, física e psiquicamente forte, da muller mariñá e da muller rural, tanto fose labrega como morgada, dona, propietaria, da muller que confrontará á muller pequenoburguesa que os escritores recollían por serlles máis familiar e próxima, muller, que como di a autora en Nuevo Teatro Crítico en 1892¹⁰⁴, andaba «fluctuando siempre, cual las actrices de los teatrillos, entre la convulsión y el soponcio».

Porén, unha cousa é que a escritora seleccione determinadas figuras e outra é que idealice. De certo, non todo é positivo na muller rural e na muller mariñá, a escritora coruñesa fíxase ben na realidade, e canto a trazados grotescos e caricaturescos, sendo como é maxistral, non podía excluír aquelas figuras femininas que, ao seu xuízo, merecían ser focadas desde unha óptica deformante, con ben gañado trazado esperpéntico. Vexámolo agora en novo apartado que titularemos:

Deixando fóra figuras como a das sabias, bruxas e zahorís (Micaela e Juliana de «Madrugueiro» e «Atavismos», por exemplo), imos agora centrarnos nas caricaturas, que se é certo que as hai, deben ser asumidas canto á súa funcionalidade no desenvolvemento da anécdota, desenvolvemento do relato.

En primeiro lugar, temos «La Corpana»: era preciso un trazado caricaturesco para establecer o contraste entre a dureza e escabrosa vida da figura e a situación que, se non houbese renuncia, modificaría a vida da nena. A nai é consciente de que non pode proseguir a educación da filla na liña xa establecida pola familia que anteriormente acollera á crianza. A Corpana representa a xenerosidade materna, fronte, por exemplo, á nai que lemos en «La advertencia» (III: 205), aquela muller que prefire ir, como ama, criar fillos alleos e gozar de regalada vida, que atender, ben que na miseria, o propio.

Non vamos considerar agora a figura esperpentizada que sempre se cita como antolóxica: a da ama de Los Pazos, cuxa incomprensión xa sa lientamos liñas atrás. Esta institución, que nos tempos actuais resulta case perversa, foi   —59→   reprobada pola condesa, como xa salientamos¹⁰⁵. O seu rexeitamento, a súa condena a aquela institución vaille dar pé para dous relatos que, cremos, mostran un certo didactismo: «El trueque» (II: p. 50) e «Durante el entreacto» (III: p.140)¹⁰⁶. Pois ben, a figura da ama que vemos recriminar en «La advertencia», canto ao amor maternal, achará contrapartida nestes textos nos que ese mal entendido amor maternal conducirá a aquelas amas ao delicto, ao troque, substitución dos nenos, a fin de conceder ao propio fillo un nivel de vida que, sabían, negáballo o medio de miseria do que as amas procedían.

Precisa é tamén a caricatura feminina de «Morros negros», Dominga de Alfónsiga, a «atroz mujer» que vivía en «íntimo diálogo» co anisete. Neste relato vemos que cumpría castigar ao indiano namorado, obsesionado pola posesión da finca, «su verdadera novia». O matrimonio serviu de pago pola propiedade, e a vida en común era unha gravosa renda vitalicia. Barbastro merecía o castigo. Barbastro entregara a aquela muller «su mano y sus millones». E Dominga

era bizca, morena, curtida, de deprimida faz, de frente angosta, de cabello escaso y recio; en suma: feísima, y, además, ordinaria y zafia. Vestía de seda, con lujo y faralaes, en sus negruzcos dedos brillaban anillos caros [...] Cuando me acerqué me echó vaho de anisete.

(«Barbastro», II: p. 68).

Un matrimonio de interese ben merecía castigo tal. O trazado de Dominga é rendíbel, necesario, como necesarias tamén resultan outras caricaturas, mulleres xa daquela asomadas ao espello do calexón do Gato, especialmente Pepona, a espantosa antagonista de «Un destripador de antaño». Porén, curiosamente, non vai ser caricaturesca a homónima, máis coñecida por Pepa a Loba, a figura lendaria, a personaxe da nosa tradición de quen liñas atrais falamos e por quen, coa narradora, chegamos a sentir pena, mágoa, ao vela vencida polo «curita» quen, como o maridín da Mayorazga de Bouzas, non pasaba de ser un «milhomes».

En conclusión: Pardo Bazán soubo tamén presentarnos caricaturas femininas, con trazos esperpénticos porque, como vimos, son requeridos pola marcha da narración. Por iso tamén tan só unha «antagonista» é presentada con   —60→   doces e suaves trazos: a rival da Mayorazga, aquela costureira bonita que contrasta coa forza, enerxía e robustez (excesiva, sen dúbida, para o gusto común daquela época) da Mayorazga. Así, a costureira bonita, que non muller de traballo no campo, non queimada ao sol, «aseñoritada» como as costureiras da nosa etnografía, é trazada positivamente naquel seu aspecto externo («cuerpecito gentil, pero endeble» e «cara de virgen»), para logo sabermos que agachaba un temperamento resentido que aflora en «odio triunfante» que se exterioriza por aqueles «ollos de víbora» cando humilla á Mayorazga, provocando, e á vez xustificando nesta, a desmedida reacción.

Así pois, trazado positivo ao primeiro, retrato favorecedor para a rival da Mayorazga, o que sumado a unha actitude de provocación e insulto, suscitan a animadversión do lector para que este poda case desculpar o arrebato de crueldade da Mayorazga e do seu criado. E retrato favorecedor, trazado de beleza que, á súa vez, vai destacar máis a mutilación final, aquel cortarlle as orellas que lucían os lindos brincos delatores da relación adulterina. E aquela cara bonita esváese: a costureira devén nunha muller que xa non pasará de ser, literalmente, unha «desorellada»¹⁰⁷.

Cremos preciso un estudo sobre a actitude da crítica, especialmente da galega, para con Pardo Bazán (até certo punto é xa avance o capítulo VI do presente volume), estudo do que, xa o adiantamos, íamos deducir, entre outras conclusións, que don Manuel Murguía, agarrado ás saias de Rosalía, agachado tras dunha suposta heroica e marital defensa, que non era tal (o xerme cremos remite, entre outras cuestións como antipatía, misoxinia, etc... á Sociedade Folclore Galego e á mesma Academia), Murguía, dicíamos, tivo moita culpa na «desconsideración» con que a crítica trato u á escritora coruñesa, Murguía e previamente Curros co seu Divino Sainete. Cómpre, de certo estudar esta cuestión da crítica galega, cuxo silencio denunciou, entre outros, Aureliano J. Pereira xa en 1880, desde as páxinas del Diario de Lugo, como logo se denunciará, mesmo, desde A Nosa Terra¹⁰⁸.

Porén omisións e silencios, ataques, provocacions e polémicas... que se Emilia Pardo Bazán non procuraba en principio, desde logo potenciaba con   —61→   certas actitudes e manifestacións¹⁰⁹, e logo alentaba, están xa moito lonxe para seguiren pesando nos estudos desta autora.

Cremos que se siguen realizando, potenciando lecturas precipitadas, reproduccións de clichés, de tópicos (até a saciedade estamos xa de aquela cita de Los Pazos: «[...]La aldea, cuando se cría uno en ella y no sale de ella jamás, envilece, empobrece e embrutece»¹¹⁰) que pechan a posibilidade dunha ponderada revisión, que é o que estamos solicitando¹¹¹.

Véxase, por exemplo, a función e rendibilidade das esperpentizacións salientadas nos relatos, sen conclusións precipitadas nen deduccións erróneas, procedentes de interpretacións peregrinas. E distingamos o criterio da condesa sobre o Rexurdimento e sobre Rosalía e, mesmo, a actitude perante certas cuestións da sociedade galega na pasaxe dos séculos XIX e XX de que falaron tanto N. Clemessy¹¹² como J. Paredes Núñez¹¹³, como Velasco Souto¹¹⁴, como Carballo Calero¹¹⁵..., do tratamento, do enfoque da muller, da muller galega por antonomasia, da muller rural e marina que fomos vendo desde este corpus de relatos rurais-mariñeiros. E vexamos á xa tópicamente chamada «eximia condesa» como muller displicente, ególatra se se quer¹¹⁶ e polemista en sumo grado. Ela mesma escribe en «La cuestión académica»:

  —61→  

Soy una personalidad militante; encuentro a mi paso hostilidades y contradicciones de muy variada índole y origen, y no me quejo de ello, porque es la marcha inevitable de las cosas; pero conozco mejor que nadie la dificultad de obtener «sanción oficial» ninguna, reuniendo tales circunstancias. Hasta puede ocurrir que alguien, aparentando negar el derecho femenino, en realidad sólo me niegue a mí117.

Leamos os textos de Pardo Bazán deleitándonos cunha das máximas cultivadoras do relato breve, e leamos os textos das coleccións citadas sen tampouco pretendermos redencionismos nen patrioterismos. Leámolos desde a obxectividade que debe presidir toda intención, todo propósito ou proxecto de lectura crítica.

Valle Inclán, escritor como a condesa da escola que R. Carballo Calero chamou hispano-galega, como xa apuntamos, falaba das diferentes actitudes dos criadores a respecto dos seus heroes. Homero, dicía, escribía de xeonllos: sentíase inferior aos seus heroes, porque estes eran deuses; Shakespeare, de pe: as súas personaxes son seres humanos como o autor; porén Cervantes e Quevedo sentíanse indiferentes ás súas criaturas, e castigáronas desde a altura.

E nós preguntámonos: ¿cremos, de certo, que esta derradeira forma de tratar ás criaturas propias é a postura adoptada por Dona Emilia a respecto da muller galega? Decididamente non: dona Emilia enxerga, albisca, observa e olla á muller desde a Torre de Meirás, a Torre de Alborada, de La Quimera, ou as «Blancas Torres», de Milagro natural, mais non ve naquela muller a serva da gleba. Míraa, iso si, desde arriba, porque esa altura foi, era a súa toma de posición (seica, mesmo, tiña na torre o lugar de traballo, de escribir), e desde alí contempla e considera á muller galega, con simpatía, conmiseración e solidariedade feminina (que non necesariamente identificación ou empatía), a conmiseración e solidariedade de que era capaz unha muller, das poucas, preocupadas por presentar, mostrar, denunciar e revelar o tráxico destino e a realidade da muller traballadora, da muller aldeá, da muller rural e mariñá que elevou, así, á verdadeira heroína dunha terra, dun país, onde nada lle era, nen é, favorábel.

  —63→  

Para la mujer Más fácil me sería escribir con este epígrafe un libro, que un breve artículo de periódico diario. El asunto es tan serio, de importancia tan incalculable, que una aseveración sin pruebas, una indiscreta exageración, una ligereza, un rasgo de debilidad o de mal gusto, tal vez entrañan responsabilidad criminal. Duéleme afirmar y no aducir datos, hechos y opiniones; duéleme sentar proposiciones atrevidas, sin suavizarlas con el bálsamo de la cordura y el raciocinio; duéleme presentar descarnada la idea y no envolverla en las gasas del estilo, que dejan entreparecerse sus bellos contornos sin ofender al pudor del entendimiento. Duéleme el radicalismo a que me obliga la concisión, porque la prisa es la madre de la rudeza... pero sea como quiera, vaya en forma algebraica algo de lo infinito que puede escribirse sobre la relación de la cuestión social con el estado actual de la mujer en el mundo civilizado. Sábese que la cuestión social, o sea la lucha del capital y el trabajo, no existe sino en países muy adelantados en civilización y de activa vida industrial, como Francia, Alemania e Inglaterra. En estas mismas naciones, y sobre todo en las dos que domina la raza sajona, es donde la llamada «cuestión de la mujer» se agita realmente, casi desde mediados del siglo. Las obras escritas sobre la situación de la mujer en el terreno jurídico, político, social, industrial, económico y familiar, forman ya una lucida biblioteca; los congresos, asociaciones, asambleas, periódicos, discursos y manifestaciones en pro de la igualdad de los dos sexos ante las instituciones y las leyes, suman un movimiento imponente, que cada día adquiere mayor intensidad y recluta adhesiones de más peso y valor. No obstante el incremento simultáneo de las ideas socialistas, comunistas y anarquistas, y de las emancipadoras del sexo femenino, yo no encuentro verdadera relación de dependencia entre ellas. La igualdad de derechos para ambos sexos puede ser aspiración común del individualismo y del socialismo que, según el punto de vista desde donde la consideración y la clase de beneficios que esperen de ella, la apoyarán indistintamente -la apoyan- para mayor exactitud. A fin de de mostrar esta verdad hice traducir al castellano las dos obras a mi entender más importantes que a favor de la emancipación de la mujer han visto la luz en Inglaterra y Alemania: La esclavitud femenina, del insigne filósofo Juan Stuart Mill, y La mujer ante el socialismo, del famoso diputado alemán   —64→   Augusto Bebel. El socialista es elocuente y apasionado, y a veces profundo; pero el razonador, el dialéctico, el martillo es, sin duda alguna el individualista inglés. No hay, pues, razón sólida para los que deseamos elevar a la mujer a la plenitud del derecho y de la vida racional, hagamos causa común con el socialismo y el anarquismo, no digo ya con el que pretende difundir ideas por medio del espanto, el destrozo y la muerte, pero ni siquiera con el que solo trabaja y propaga dentro de los límites que señalan de consumo la fraternidad humana y la legalidad establecida. Lo único a que nos obliga la justicia es a reconocer dos verdades: primera que el movimiento socialista, con loable amplitud de miras y rechazando el exclusivismo de Proudhon, ha proclamado desde luego que toda transformación social ha de referirse a la sociedad completa, y no sólo a medio género humano, es decir, al sexo masculino; segunda, que ese mismo movimiento coopera y sigue cooperando, por la agitación que sostiene y los problemas sociales que impone a la atención de los pensadores, a que no se pierda de vista el de la mujer, o no se mantenga, por apatía e indiferentismo, el estatu quo secular. Es tanto como decir que el movimiento socialista, hoy por hoy, aprovecha a la mujer, en el terreno teórico y en el práctico: mas entre admitir este hecho inconcuso y aceptar la solidaridad va mucha distancia. Casi ningún adelanto se ha realizado sin intervención de causas concomitantes. Si planteamos directamente el problema, resulta que no pueden identificarse las dos causas del socialismo y la igualdad de derechos entre los sexos, porque mientras el socialismo es pura y simplemente síntoma de un período de malestar y desequilibrio en el orden económico, la igualdad de derechos entre los sexos es una verdadera reforma social, jurídica y política. El socialismo no es guerra de clases, pues en nuestra sociedad, como observa y prueba cumplidamente Stuart Mill, no existen hoy más seres desiguales ante la ley que el varón y la hembra: no hay más incapacidades que las del sexo, ni más clases que dos, la masculina -superior y revestida de autoridad- y la femenina, inferior y sumisa (esclava, dice el eminente autor de la Lógica inductiva y deductiva). A los socialistas que se quejan de la sociedad puede objetárseles -y no sin fundamento- que si son obreros, ninguna fatalidad les impide ser burgueses; que si son pobres, del trabajo, la destreza y la actividad nacieron los mayores capitales de nuestro siglo, que si llevan blusa, en cualquier tienda encontrarán la levita; que, en suma, ante las leyes del Estado y las costumbres de la sociedad, iguales son todos los ciudadanos (varones) y   —65→   todos libres para mejorar se suerte y buscarse la vida. Por eso el socialismo no tiene carácter realmente político; por eso (aunque haciendo fundamentales restricciones) reconoce la Iglesia Católica un fondo de justicia en ciertas peticiones socialistas, que no son gritos de dolor arrancados por el malestar económico a que antes me refería. El socialismo actual no es sino la guerra del hambre. Por eso será violento en sus medios y caducará pronto; tan pronto como la evolución económica y las instituciones racionalmente benéficas remedien hasta donde se pueda el mal, o tan pronto como, dueños ya los socialistas de la sociedad, pruebe a reorganizarla y la razón práctica les haga ver la imposibilidad de aplicar la razón pura de la igualdad económica. En resolución, la mujer no pierde nada con este estado pasajero de perturbación y angustia. Álcense las olas levantando montes de espuma, que al calmar le quedará el agua más transparente y más serena. No me horroriza la tempestad; sólo en el agua estancada se desarrollan miasmas letales y gérmenes de pestes. Vaya el bajel a donde la tormenta le empuje; el piloto es seguro e imposible el naufragio. No se alarme nadie por unas cuantas detonaciones más o menos. De peores trances ha salido cada vez con mayor lucimiento, este viejo veterano y perpetuo estudiante que llamamos humanidad.

Emilia pardo Bazán